عەدنان کەریم
ڕوخانی ڕژێمی بەعس لە سوریا تەکانێکی تری دا بەو ئاڵوگۆڕانەی ناوچەکە کە لەشەڕی غەزەوە بەردەوامە. ئەم ڕووداوە گەورەیە تەرازووی هێز وهاوکێشەکانی ناوچەکە و سروشتی ململانێکانی گۆڕی.
یەکێك لە هێزە کاریگەرەکانی ئەم ناوچەیە لەسەر کێشمەکێشە بەردەوامەکانی سوریا تورکیایە.
گەرچی ڕووخانی ڕژێمی سوریا ئامانجێکی گەورەی ئەمریکای هێنایەدی بەڵام تورکیا و ئەمریکا، سەرباری نزیکایەتیان و هاوڕایی لەسەر زۆر مەسەلە، لە ڕوانگەی جیاوازەوە ئەڕواننە داهاتووی سوریا و سیستمی سیاسیی ئەم وڵاتە و پێگەی سووریای نوێ لەناوچەکە و سیاسەتی دەرەکییی.
یەکێك لەمەسەلە جێناکۆکەکانی نێوان ئەو دوو وڵاتە بریتیە لەمەسەلەی کورد و پێگەی کورد لەداهاتووی سیاسیی ئەو وڵاتە و بەوپێیەش چۆنیەتیی چاری ئەم مەسەلەیە لەچوارچێوەی بنیاتنانەوەیدا.
بە جیاواز لە هەڵوێستی بەرانبەر مەسەلەی کورد لە عێراقدا، ئەمریکا خاوەنی سیاسەت و هەڵوێستێکی ڕۆشن و شێوازێکی بەرجەستە نیە بۆ چاری مەسەلەی کورد لە سوریا. ئەمریکا تاکوو ئێستاش لە چوارچیوەی دەرپەڕاندنی ئێران لە ناوچەکە و کلك و گوێکردنی هاوپەیمانەکانی ئەڕوانێتە شانۆی سیاسەت لە سوریا و گرتنەبەری هەڵوێست و هەنگاوی ڕۆشنتری جێهێشتووە بۆ قۆناغی دەسبەکاربوونی ترەمپ لە کۆشکی سپیدا.
لەپاڵ ئەوەشدا بەهۆی لاوازیی پێگەی ئەمریکا لەناو سوریا و هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکانی پێشووی ڕژێمی بەشار ئەسەد، جگە لە پەیوەندیەکی بەهێز لەگەڵ هێزەکانی سوریای دیموکرات، و هەروەها دوودڵی و گومانی لە زۆربەی هێزە کاریگەرەکانی ناو ئەو بەرەیە و بەوپێیەش پشتیوانی نەکردنیان بەئامانجی ڕووخانی ڕژێمی ئەو ولاتە، ئەمریکا بەکردەوە ڕۆڵێکی ڕاستەوخۆی لە ڕووخانی ئەو ڕژێمەدا نەبوو.
سەرباری ئەو فاکتەرەی پێشوو، یەکێك لە نیگەرانیە سەرەکیەکانی ئەمریکا لە جەرگەی سەرجەم دیمەنە سیاسی و سەربازیەکانی پێش و دوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، ئەو هەڵپە و تینوێتیەی تورکیایە بۆ هەژموونی کردن لە سوریای دوای ئەسەد و لە قاڵبدانی ئاراستەی ڕووداوەکان بەرەو بەرهەمهێنانی نیزامێکی سیاسیی وابەستە بە تورکیا و پرۆژەکانی لە ناوچەکەدا.
ئەو ستراتیجیەی تورکیا لە سوریا مایەی مەترسیی ئەمریکا، ئیسرائیل و زۆربەی ئەو وڵاتە عەرەبیانەشە کە لە قۆناغی شۆڕشەکانی عەرەبیەوە لە ساڵی ٢٠١١ بەدواوە بە کردار و بەبەرنامە مەترسیەکانی هەڵکشانی نفووزی تورکیایان لە ناوچەکەدا بە گۆشت و وخوینەوە هەستپێکرد.
لەسایەی بێبەشیی ئەمریکا لەپێگەیەکی بەهێز لەناو لایەن و هێزە دیارەکانی شانۆی سیاسیی سوریادا، ئەمریکا تا ئێستا و لە سایەی ئیدارەی جۆ بایدندا لەچەند کەناڵ و شێوازی ترەوە لەهەوڵی قەرەبووکردنەوەی ئەو کێشەیەیە لە سووریادا.
پێئەچێ تورکیا بەهەڵە ستراتیجی ئەمریکا و ئیسرائیلی خوێندبێتەوە سەبارەت بە دەرپەڕاندنی ئێران لە ناوچەکە.
لاوازکردنی ئێران و بردنەوەی بۆناو قەفەزی ناوخۆی و کۆتایی هێنان بە هەژموونیی فراوانی ئەو وڵاتە لەناوچەکەدا لەلایەن ئیسرائیل و ئەمریکاوە، ناتوانێ بەشێوەی ئۆتۆماتیکی بەمانای دەس شلکردن بێت بۆ هەژموونێکی تری لەو جۆرە لەلایەن تورکیاوە لەناوچەکەدا.
بەڵام ئایا ستراتیجی بنیاتنانەوەی ناوچەکە لەپاش تەواوکردنی درەپەڕاندنی ئێران و قەتیسکردنی لە چوارچێوەی جوگرافیی وڵاتەکەی خۆیدا، بەبێ تورکیا شانسی بەدیهاتنی هەیە؟
سەرچاوەی تەنگژەکانی داهاتووی ئەم ناوچەیە، بەپێی ئاو ئاراستانەی ڕووداوەکانی چەند هەفتەی سوریا گرتوویەتە بەر، لە دووتوێی وەڵامی ئەو پرسیارەدایە.
تورکیا ئاڵوگۆڕەکانی ئێستا سوریا بەو دەروازەیە دائەنێ کە لەوێوە دزەبکات و هەنگاوەکانی خێراکردۆتەوە بۆ دەسەڵاتخوازییەکی بێوێنە وەکوو ئیمپراتۆریی خاوەن دەسەڵاتی ناوچەیی گەورە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقاش. ئەم تەماحە گەورەیە پێش هەمووان لەگەڵ ئاسایش و پاوانخوازیی ئیسرائیلدا بەیەکدائەدەن. لەولاشەوە ئەم پرۆژە تورکیە لەزۆر شوێندا نەك ناتەبا بەڵکوو ناکۆك ئەوەستیتەوە لەگەڵ تێڕوانینی ئەمریکا بۆ نەخشەی جیۆ- سیاسیی ئەم ناوچەیە. زۆربە و گەر نەڵێم هەموو وڵاتانی عەرەبیش نیگەرانی ئەم پرۆژە تورکیەن و لە بەهاری عەرەبیدا بە بەهایەکی قورس توانیان پووچەڵی بکەنەوە و یەکەمین هەوڵی تورکیا بۆ هاتنەدیی ئەو مەرامە شکست پێبێنن.
ئەمانە ئەو ڕاستیە ڕەتناکەنەوە کە تورکیا هێشتا هێزێکی هاوپەیمانی ڕۆژئاوا و ئەمریکایە بەڵام هەروەکوو لە فایلی سووریا و شەڕی ڕوسیا – ئۆکرانیادا دەرکەوتن هاوپەیمانێکی پاوانخواز و عەجوول و هەڵپە و تەماحکارە بۆیە جێگەی ئەو لە داهاتووی ناوچەکەدا نەك هاوپەیمانێك نیە کە ئەو فایلەی بدرێتە دەست بەڵکوو پێویستە لە ڕوانگەی ئەمریکا و بەتایبەتیتریش لەڕوانگەی ئیسرائیلەوە وەکوو هاوبەشێکی ناوچەیی پلەدوو لە نەخشەی باڵانسی هێزی ناوچەکەدا ڕۆڵی هەبێت نەك لەوەزیاتر.
گەرچی وەستانی شەڕی ڕوسیا – ئۆکرانیا و ڕووخانی ئەسەد زۆر کارتی فشار و ئیبتیزاز لەدەستی تورکیا دەردێنێت بەڵام لەهەمان کاتیشدا هێشتا زۆری تری لەبەردەستدایە بۆ ساتوسەودای سیاسی لە ناوچەکەدا.
تورکیا ئەتوانێ لە فایلی ئەتۆمیی ئێران و کێشەکانی ڕۆژئاوا لەو ڕووەوە کەڵك وەرگرێت و یاری لەسەر پەتی ئەو بابەتە بکات کە تادێ دەبێتەوە بە پرسی ڕۆژ لە ئاڵوگۆڕەکانی ناوچەکەدا. هێشتا تورکیا لە سوریادا فایلی زۆری بەدەستەوە ماوە. بەگشتیش دەسەڵاتی ئەردوگان و دەوڵەتی تورکیا جێگیرە لەناوخۆدا. فایلی ٣ ملیۆن پەنابەری سووریی زەوتکردووە و ئەتوانێ وەکوو کارتێکی فشار بۆسەر ئیدارەی سوریا و وڵاتانی ئەوروپا بەکاریان بهێنێت. دەها تۆڕی ڕێکخراوی تووندڕەوی لە ناوچەکە و جیهاندا بەدەستەوەیە و سەرپەرشتیان ئەکات و لەهەر گفتوگۆیەکدا سەبارەت بە داهاتووی ناوچەکە وەکوو کارتی فشار ئەیانخاتەکار. پێگەیەکی سەربازی و سیاسی و ئابووریی بەهێزی لە هەرێمی کوردستان هەیە و بەگژاچوونەوەی قەندیل بیانوویەکە بۆ شاردنەوەی مەرامی زۆر گەورەتر کە پارتی دیموکراتی بارزانیش هاوکارێکی بەهێزی ئەو پلانەی ئەون.
بەڵام سەرباری بێدەسەڵاتیی ئیدارەی نوێی سوریا بەرانبەر بە تورکیا و داخوازیە زۆرەکانی لە بەڕیوەبەرانی نویی ئەو وڵاتە، ئەحمەد الشرع هاوتەریب لەگەڵ مەرامەکانی سووریادا نابزوێت. ئەو جێگەیەکی نەکردۆتەوە بۆ میلیشیاکانی لایەنگری تورکیا لە دەسەڵاتە کاتیەکەیدا. لانیکەم بە فەرمی ئیدارەی نوێ مەسەلەی کورد بەهەڕەشە بۆسەر سووریا ناوزەد ناکەن و بە کێشەیەکی ناوخۆیی سوری ئەیناسێنن و تا ئێستا ئامادەی شەڕ نەبوونە لەگەڵ هێزەکانی هەسەدە و پلانی گفتوگۆ لەهەردوولاوە لە ئارادایە. گشت ئەوانە پێچەوانەی ئاەزووی تورکیان سەبارەت بە سوریا.
سەبارەت بە سیاسەتی ئەمریکا، هەوڵەکانی تا ئێستای چەند شێواز و ئاراستەی گرتۆتەبەر:
یەکەم: هاوکاریی تەواوی ئیسرائیل لە ڕووی سیاسی و بەتایبەتی ئەمنی و سەربازیەوە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە.
دووەم: هێنانەسەرخەتی دەوڵەتە عەرەبیەکانی وەکوو میسر و سعودیە و کەنداو بۆ گێڕانی ڕۆڵێکی کاریگەر و بنیاتنەر لە سووریا.
سێیەم: پشتیوانی کردنی سەربازی و مەعنەویی هێزەکانی سوریای دیموکرات وەکوو دەروازەیەك و جێپێیەك بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانی کە هێشتا وەکوو پرۆژەیەکی ڕوون خۆی نمایش نەکردووە.
پرسی کورد لە سووریا
هێزی دەرەکیی کاریگەر لە فۆرمۆلەکردنی ڕووخساری سیاسیی سووریا لە ئێستادا بریتین لە ئیسرائیل – ئەمریکا – تورکیا. ئیسرائیل کە تا ئێستا سەنگەری پێشەوەی هەژموونیی ئەمریکاشە کاریگەرترین لایەنی دەرەکیە لە سیناریۆکانی داهاتووی ئەو وڵاتە. تورکیاش بەو هەموو تێکەڵەیە لە تەماح و خۆشباوەڕی و هێز و دەرفەت و ڕێگرەوە، یاریکەر دووەمی دەرەکیی فایلی سووریایە.
هەردوو ئەو جەمسەرە و چارەنووسی خاڵە هاوبەش و دژبەیەکەکانی نێوانیان سێبەری خۆی دائەنێ لەسەر پێگەی داهاتووتی کورد و چارەنووسی پرسی ئەوان لە سوریا.
بەڵام پرسێکی تری بەهەمان ئەندازە چارەنووسساز کە کاریگەریی لەسەر داهاتوو و پێگەی کورد ئەبێ هاوکێشە سیاسی و کۆمەڵایەتی و تەنانەت کەلتووریەکانی ناوخۆی سووریا خۆیەتی و دیارە دیسانەوە ئەوانیش بە پەیوەندیی ئۆرگانیك بە هۆکار و فاکتەرە دەرەکیەکانەوە.
گەرچی بەخت و ڕووی ئیسلامی سیاسی لە ناوچەکە و جیهاندا لەچاو ١٠ -١٥ ساڵی ڕابووردوو تەمومژاوی ترە و کێشی لەلایەن وڵاتان و گەلانی وڵاتانی موسوڵمان نشینیشەوە ڕووی لەکزیە و ناوێکە بۆ ناونیشانێکی پڕ لە کێشە و تووندوتیژی و نائارامی و کوشتار، بەڵام قین و نەفرەت لە دیکتاتۆری ناسیونالیستیی ڕژێمەکەی ئەسەد و هەروەها ئەو ڕۆڵەی ئیسلامیەکان بینیان لە ڕووخانی ئەم ڕژێمە، هێشتا پایگای ئەوانی لەناو خەڵکی سووریا بەبەهێزی هێشتۆتەوە. گەرچی ئەو باوەڕانە ڕەنگبێ زادەی ئەم قۆناغی گواستنەوەیە وزووگوزەربن، بەڵام هاوتەریب لەگەڵ ئاساییبوونەوەی خێراتری سووڕی ژیانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و هاتنەپێشەوەی پێویستیەکانی کۆمەڵگای سوری، ئیتر ئەو باوەڕانە جێ چۆڵ ئەکەن بۆ پێویستیەکانی ژیان و گوزەران و فۆرمەکانی بنیاتنانەوەی کۆمەڵ بە هەموو وردەکاریەکانیەوە. ئیتر مەنتیقی جیهاد و تەقوا و باوەڕی ڕووتی ئاینی و پیاهەڵدان بەوانەدا ناتوانن سەرنجی کەس ڕابکێشن کە لەولاوە بەهەزار دەردی نەبوونی و گرانی و ماڵوێرانیی شەڕ و دیکتاتۆریەت و سەرکووتەوە ئەناڵێنن و گۆڕان بۆ ئەوان لەو ئاراستانەوە گوزەر ئەکات.
جگە لەوەش هێشتا سیما و ناخی ڕاستەقینە و بێڕتووشی دوای سەردەمی دیکتاتۆریەت و قۆناغی ڕاگوزەری دوای ڕووخان لە کۆمەڵگای سوریادا نەك نەهاتوونەتە سەرشانۆ بەڵکوو سەریان بەرزنەکردۆتەوە.
ئاراستەی ڕووداو و پێشهاتەکانی ناوخۆی سوریا، جگە لە فاکتەری جیهانی، گرێدراونەتەوە بە هاتنەسەرشانۆی ئەو هێز و بزووتنەوە خەفەکراوانەی کە ئێستا لە جەرگەی ئەم بارودۆخەدا خەریکن سەردەردێنن.
هێزی سیکیۆلار و مەدەنی و دیموکراتیخواز و بزووتنەوەکانی لاوان و ژنان، ئەو ڕەوتانەی خوازیاری سیستمێکی سیاسیی کرانەوە و دەستاودەستکردنی دەسەڵاتی سیاسین بەپێی پرەنسیپەکانی هەڵبژاردن و ڕای خەڵکی وڵاتەکە، سیمای داهاتووی وڵاتی سوریا دیاری ئەکەن و ئەبن بە پارسەنگێکی بەهێز لەبەرانبەر هێزە ئیسلامیەکاندا.
گەرچی ئەو هێز و بزووتنەوە و ڕەوتانەی پێشوو هەم لەلایەن ڕژیمە تۆتالیتاریە سەراپا تووندڕەوەکەی ئەسەدەوە خەفەکرابوون، و فەزای شەڕ و کوشتار و ئامادەیی دەیان هێزی تووندڕەوی ئیسلامی و شۆفێنیی هەوسارشکێن کە وڵاتیان وێران کردبوو، هێزیان لەو ڕەوتانە بڕیبوو و بواری دەرکەوتنیان لێتەسکردبوونەوە، بەڵام بەمەرجی پەراوێزخستنی ئەگەری شەڕ و پێکدادانی تایفی و مەزهەبیی نوێ، دەرفەتی دەرکەوتنەوەیان لەسەر شانۆی گۆڕانکاریە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان سەرلەنوێ بۆ ئەکرێتەوە.
گشت ئەوانە ژینگەیەکی گونجاوتر بۆ هێزەکانی سوریای دیموکرات پێکدێنن کە بۆیان هەیە لە سوریای ئەمڕۆ و گۆڕانکاریەکانیدا ڕۆڵی کاریگەر بەپێچەوانەشەوە، گۆڕانی سەرلەنوێی کۆمەڵگا بە شانۆی تووندڕەوی و ململانێی مەزهەبی و تایفی و شۆفێنیی نەتەوەیی، بۆیان هەیە ئەو دەرفەتانە بەرتەسك بکەنەوە.
لێرەوە ڕۆڵی تورکیا لە فەزایەکی نوێدا دێتەوە بەرباس.
دژایەتیی کورد بەگشتی و هەسەدە بەتایبەتی بنچینەیەکی نیمچە نەگۆڕی تا ئێستای تورکیایە لە سوریادا. تورکیا چی لەڕێی بەهێزکردنی هاوپەیمانە ڕاستەوخۆکانی ( هاوپەیمانیی نیشتیمانیی سووریا ) و میلیشیاکانی لە دەسەڵاتدارەتیی ئێستا و داهاتووی سوریادا وە چی لەڕێی فشارهێنان بۆ ئیدارەی ئێستا و دەسەڵاتی داهاتوو درێژە بە هەوڵەکانی ئەدات بۆ ئەو ئامانجە. تورکیا نە ئێستا و نەلەداهاتووشدا هەر بەوە ناوەستێ بەڵکوو لە ڕێی پەلاماری سەربازیی خۆی و میلیشیا هاوپەیمانەکانیەوەش هەوڵی خۆی درێژە پێئەدا. هەر بەپەیوەند بەو هەوڵانەوە تورکیا جگە لە ترساندنی خەڵکی سوریا بە مەترسیی پەکەکە و سازدانی سیناریۆی مەترسیی هەسەدە بۆسەر ئاسایشی تورکیا، کارتی ئەنەکەسە وەکوو سەرپۆشێکی کوردی بۆ مەرامەکانی بەکاردێنێت وئەوانیش تائێستا درێغیان نەکردووە و بە پاڵپشتیی پارتی دیموکراتی کوردستان و بارزانیش هەوڵەکانیان درێژەی هەیە و ئەبێت.
بەڵام خاڵێکی ئەرێنیی ئەم قۆناغە تازەیەش بریتیە لە دژایەتیی بەشێکی زۆری شەقامی سووری و عەرەبی و تەنانەت جیهانیش لەبەرانبەر مەرامەکانی تورکیا لە سوریادا.
کێشەیەکی تری سەرەکیش لەبەردەم کورد بەگشتی و هەسەدەش بەتایبەتی بریتیە لەو گیانی شۆفینیەی کە بەهاوبەش زۆربەی هێزە سیاسیەکانی سوریا بە ئیسلامی و عیلمانی و نەتەوەیی عەرەبیەوە هەیانە دەرهەق بە گەلی کورد و مافەکانی لە سوریادا. فەزای فکری و سیاسی و فەرهەنگیی باوی سوریا ئاخنراوە بەم ئایدیۆلۆجیە شۆفێنیە عەرەبیە و لە قۆناغە جیاوازەکانی ئاڵوگۆڕی سیاسیی سوریادا درێژەی بەتەمەنی خۆی داوە و تەنانەت لەلایەن شیوعی و چەپەکانی ئەو ولاتەشەوە نە ڕەخنەی لێگیراوە نە دژایەتیی کراوە.
هەسەدە و سوریای داهاتوو
کوردەکان و هەسەدە لەناو تۆڕی ئەو ناکۆکی و ژینگە سیاسی و کۆمەڵایەتیە ناوخۆیی و دەرەکیەدا خەریکی ململانێیەکی مێژوویی و سەختن.
هەوڵی بەرفراوانکردنی نفووز و کاریگەریان لە دیمەشق و دەرەوەی کوردستانی سووریا گەرچی ئەرکێکی قورسە بەڵام هەم کردەنی و هەم نەفەسی ئازادیخوازانەی پێویست بۆ ئەوان فەراهەم دێنێت. خۆشبەختانەش ئەم هێزە ئازادیخواز و پێشەنگە سیاسیە مێژوویەکی پاکژی هەیە و ڕایەڵ و پۆی سەرەتایی بەو ئاراستەیەدا چنیوە. ڕەنگبێ هەسەدە تەنیا هێزی سیاسی بێت کە لە ١٤ ساڵی ڕابووردووودا دەستی نەبووبێت لەو هەموو تووندڕەوی و تاوان و وێرانکاریەدا کە هەم دەسەڵاتی پێشوو و هەم هەموو هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆن ڕۆڵی ئاشکرا و زەقیان تیا هەبووە لەم وڵاتەدا. ئەوان، بەپێچەوانەوە، توانیبوویان ناوچەیەکی فراوانی سوریا بکەن بە نەوا و دوڕگەیەکی ئارام و جێی پێکەوە ژیانی ئاشتیانە و تەفاعولی چەند جەمسەریی نەتەوەیی و ئاینی و مەزهەبی بە ئاراستەیەکی پێشکەوتنخواز لەناو دەریای کۆمەڵکوژی و دەسدرێژیی دەرەکی و تاوانکاریی تورکیا و دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆندا.
بەڵام ئەوانە سەرباری بایەخی زۆریان، ناتوانن بەتەنها ببن بە توێشووی ململانێ تازەکانی دونیای سیاسەتی نوێی سوریا.
ئەمڕۆ ئیتر کاتی داڕشتنەوەیەکی نوێی ستراتیجی و شێوازی کارکردن و میکانیزمەکانی هەڵسووڕان و مۆبیلایزکردنی کۆمەڵایەتی و سیاسیە لە درێژەی دەستپێوەگرتنی پێشڕەوی و دەسکەوتەکانی تا ئێستا. ئەو ئەرکە لە ڕووی کرداریەوە، تێئەپەڕێ بەناو کۆمەڵێك زیکزاکی سیاسی و پێشڕەوی و پاشەکشەی بەجێ و هونەری واقیعیی دونیای سیاسەتی ئەمڕۆی سەر شانۆی ئەو وڵاتە.
ستراتیجیەك کە ڕەنگدانەوەی دەرفەت و ڕێگریە نوێکان بن و بتوانن بە دروستی ئاڵنگاری و ئاراستەی پێشڕەویش بنەخشێنێت، ئەرکە دەسبەجێکان و دوورمەوداکان لێکجیابکاتەوە و ئامرازەکان و شێوازەکانی بەدیهێنانیان بدۆزێتەوە.
ڕاوەستاوی و سەرکەوتنی سەربازی، گەر موتوربەنەکرێن بە پێگەی جەماوەریی پتەو، تاسەر پایەدار نامێننەوە. ئاوێتەکردنی توانای سەربازی و پێگەی جەماوەری کلیلی سەرکەوتنە وهێشتاش بەهێزکردنی بازووی سەربازی و درێژەدانی مەرجی سەرکەوتنە تا ئەوڕۆژەی سوریای ئازادی و دیموکراتی و فرەیی ئەبێ بە واقیع کە گەلی کوردیش بەپێی تایبەتمەندیەکانی ئەو وڵاتە بە مافەکانی ئەم قۆناغەی ئەگات.
کانوونی یەکەمی 2025
