عەلی مەولود

ئەگەر لەڕوانگەی خواستەکانی خەڵک و خێری گشتی و بەرژەوەندییەکانی خەباتی کۆمەڵایەتی و هێزی پشتی رێکخراوە کۆمەڵایەتیەکانەوە، لەدۆخی ئێستا بڕوانین، بۆشایی رێکخستنی سیاسی، بەرۆشنی دەبینین.

هەڵبەت حیزب و رێکخستنی سیاسیمان زۆرە، زۆرتر لە پێویستی کۆمەڵگایەکی وەک باشووری کوردستان، بەڵام فرەیی حیزبەکان نەک هەر نەبووەتە مایەی هەمەجۆری چارەسەر و کرانەوەی ڕێگای نوێ و دەرگای زیاتری بە ڕووی خەڵکدا نەکردۆتەوەو نەبووەتە هۆی بەهێزبوون و گەشەکردنی خەبات و بەرەنگاری سیاسی – کۆمەڵایەتی  خەڵک بۆ ژیانێکی باشتر و دیموکراسی و فەراهەمبوونی ئازادیەکان، بەڵکو رێگای تێکۆشانیان تەنگ و قەرەباڵغ کردووە، بوونەتە رێگر، هۆکاری دابەشبوون و چەواشەکردن و سەرلێتێکدان و بەلاڕێدابردنی جەماوەرو خراپترکردنی  دۆخی ژیان و بەڕیوەبردن.

ئەو حیزب و رێکخراوە سیاسییانەی کە هەن، بەگشتی دابەش دەبن بەسەر دوو بەرەدا:

• یەکەم ، بەرەی سیناریۆی ڕەشە، کە دەسەڵات و هاوپەیمانەکانی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنی دەسەڵات، پێکەوە بازنەیەکیان بۆ: کۆنترۆڵکردنی خەڵک، فریودانی رای گشتی، داسەپاندنی ستەم و قووڵکردنەوەی جیاوازی چینایەتی دروستکردووە، ئەم بەرەیە زۆرینەی ژیانی سیاسی کۆمەڵگەی داگیرکردووەو ئۆلیگارشی سیاسی پێکهێناوە، کاریان پاراستنی بەرژەوەندییە دارایی و حیزبییەکانی خۆیان و ناشیرین کردن و گاڵتەجاڕکردنی سیاسەتە، بەرنامەی رەشییان بۆ کۆمەڵگە هەیە، هەریەکەی بەجۆرێک سوودمەندە لە سیستەمی مەوجود و تەنها ناو و رۆڵیان جیاوازە، نە رێککەوتنەکانیان و نە ناکۆکیەکانیان بۆ بەرژەوەندی خەڵک نیە، هەموویان یەک پاکێج تەواودەکەن و تۆڕێکی بەرژەوەندی هاوبەش پێکەوە گرێیداون و لەسەر مانەوەی سیستەمەکە هاوڕاو هاوکارن.
• دووەم، بەرەی ڕادیکاڵی پەراوێزکەوتوو: رێکخراوگەلێک کە کارو سیاسەتیان لە بەرنامەو دروشمی رادیکاڵ و ڕازاوەدا کورت بۆتەوە؛ لەدەرەوەی پرۆسەی سیاسین و کاریگەر نین لەسەر ژیان و خەباتی خەڵک و بەشێک نین لە کارو کاردانەوەی کۆمەڵگە، و پەرچەکرداری سیاسەتەکانی دەسەڵاتەکانن لەپەراوێزدا. کارەکان واوەتر ناچن لە خۆ رەحەتکردنێکی سیاسی (نووسینی پڕ شرۆڤە و کۆبوونەوەی پڕ بڕیارو پێشنیار و بەیاننامەی پڕ فەرمان و حەماسی شۆڕشگێڕانە) بێ ئەوەی ئامرازی جێبەجێکردنیان لە دەستڕەسدا بێت و کاریگەری لەسەر کۆمەڵگە دابنێت، کێشەکان باش دەستنیشان دەکەن و رێگەچارەی باش دەخەنەڕوو، بەڵام لە پراتیک کردنیان بێتوانان.

بەرەی یەکەم هەتا دێت زیاتر لە خەڵک دووردەکەونەوە، گەندەڵتر و بنەماڵەیی تر و تاوانبارتر دەبن، زیاتر دەبن بە بار بەسەر ژیانی گشتییەوە، بەرەی دووەم ئەگەر سیاسەت و بەرنامەو رێگەچارەکانیشی باش بێت ناچێتە ناو خەڵک و شێوەکارەکەی کارناکات، هەرچەند بمێنێتەوە لاشەی نیوەگیانی خۆی رادەکێشێت، نە سیاسەتی بەرەی یەکەم و نە شێوەکاری بەرەی دووەم بەدەردی خەڵک و جووڵانەوەکانی ناخوات، هەریەکەیان لە جەمسەرێک جێگەی گرتووە، یەکیان لە باکوورو ئەویتر لە باشوور، بەڵام هەردووکیان بەیەکئاراستەدا دەسووڕێنەوە کە ئاراستەی باشتربوونی ژیان و تێکۆشانی خەڵک نییە.

لاوازی یان نەبوونی رێکخستنی سیاسی، کە بەشێک بێت لە جوڵانەوەی کۆمەڵایەتی خەڵک، ئاوات و ئامانج و ناڕەزایەتی ئەوان رێکبخات، تواناو ئامادەییان بۆ بەرەنگاری و گۆڕانکاری بەرێتە سەرو بەهێزی بکات، لە شوێن و هەلومەرجی جیاواز جێگەی خۆی بکاتەوە، … بۆشاییەکی بەرچاو و هەستپێکراوی ژیانی سیاسی ئەم کۆمەڵگایەیە، نە حیزبەکانی بەرەی یەکەم بابەتی پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەن و نە رێکخستنەکانی بەرەی دووەم لە توانای ئەوکارە بەهرەمەندن.

هەڵبەت بۆ وەڵامدانەوەی پەرشوبڵاوی، بێئومێدی و بێدەسەڵاتی خەڵک، هەوڵی زۆر و جۆراوجۆر لەئارادایە، بەڵام خۆیشی هێشتا پەرشوبڵاوو دەستکورتەو بەننوەتە جێگای ئومێد و بۆ تێپەڕاندنی ئەو دۆخە پێویست و گرنگە ئەمانەی خوارەوە لەبەرچاو بگرێت:

+ بەر لە هەموو شت پێویستە رێکخراوچێتی و ئایدۆلۆژیگەری جێگای خۆیان بدەن بە لێکتێگەیشتن و کاری پێکەوەیی لەناو جوڵانەوە کۆمەڵایەتییەکانی خەڵکدا، لەسەر بنەمای ئەوەی کە رێکخستنی سیاسی (حزب): ڕۆڵی گرنگ دەبینیت لە پرۆسەی سیاسیدا، بۆ گۆڕانکاری و دەسکاریکردنی کۆمەڵگا.

+ حزب و ڕیکخستنێکی سیاسی کە بۆ کۆمەڵگەی ئێمە پێویستە، هاوکارو یارمەتیدەر بێت لە گۆڕینی ناڕەزایەتی و خەبات و بەرەنگاری چەوساوەکان و ستەملێکراوان بە هێزێکی سیاسی رێکخراو، جوڵانەوە کۆمەڵایەتیەکان رێکدەخات و ئاراستەیان پێدەدات، رۆل دەبینیت لە گەڵاڵەکردنی داخوازیەکانیان و پیگەیاندن و پەروەردەکردنی پێشەنگە سیاسییەکان و ئامادەکردنیان بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا بەشێوەیەکی ترو بۆ شیوەژیانێکی نوێ، کە لەسەر بنەمای ئازادی و یەکسانی و دیموکراسی و خۆشگوزەرانی دامەزرابێت.

+ بابەتی کاری ئەو رێکخستنە سیاسیە بە چینێکی کۆمەڵایەتی یان پێکهاتێکی ئەتنیکی و ئاینی و رەگەزی بەرتەسک نابێتەوە، بەڵکو 99%ی کۆمەڵگایە، کە پێکهاتتوە لە: ژنان، لاوان، بێکاران، کرێکاران، فەرمانبەران، خوێندکاران، کشتیاران و جوتیاران، ژینگەپارێزان، کاسبکاران و … تاد. بکەری سیاسی، هەموو ئەو جوڵانەوە کۆمەلایەتیانەن کە توخم و زەمینەی ئەوەیان تێدایە ببن بە چالاکی سیاسی و بڕیاردەری سیاسی.

+ ئەو رێکخستنە سیاسیە، نە لە سیاسەتکردنداو نە لەبەڕێوەبردن و نە لە بڕیارداندا جێگای خەڵک و کۆمەڵگا ناگرێتەوەو بگرە زەمینەو هەلومەرج فەراهەمدێنێت بۆ ئەوەی خەڵک بکەرو بەشداری راستەوخۆ بێت لەهەموو ئەو کایانەدا. کاریگەری لە کۆمەڵگا وەربگرێت و کاریگەری لەسەر دادەنێت، هێزی لێوەردەگرێت و هێزی پێدەدات.

+ خەون و خولیای و هێڵە بنەڕەتیەکانی بەرنامەی و ئاراستەی سیاسی و درووشمەکانی لە پێویستیەکانی کۆمەڵگای خۆیەوە هاتبن و لەسەر بنەمای تێگەیشتن لە دۆخی مەوجودو ناسینی پرۆسەی گۆڕان و گەشەکردنی مێژوویی داڕێژرابێت و رەهەندێکی پراتیکی هەبێت، لەنێوان ئامانجە گستیەکانی حزب و میزاجی گشتی خەڵکدا هاوسەنگی هەبێت و وەک دوو پێداویستی گرنگی سیاسەتکردن لەبەرچاوبگیرێن.

+ سیاسەت و درووشمەکانی بۆ ژیان و تێکۆشانی خەڵک بێت و خۆی دووربگرێت لەو گوتارو درووشمانەی لەواقعدا شوێنیان نیە، لە تاکتیکە ماوەبەسەرچووەکان خۆی رزگار بکات و داوی ئەو بیرۆکەو سیاسەت و درووشمانەی لەبڕگەیەکی مێژوودا کارا بوون و ئەمڕۆ نین، نەئاڵێنێتە دەست و پێی خۆی. تێبگات لەوەی کۆمەڵگا چی دەوێت و چی پێدەکرێ و چی پیویستەو چۆن لەوانە نزیک دەبێتەوە.

+ بەشێک بیت لە جەماوەر (بەشی پێشەنگ) لەگەڵ جەماوەر بێت و لەگەڵ ئەو بیربکاتەوەو  تێکۆشان بکات، نە ئەوەندە لەپێشەوەی بێت کە خەڵک پێینەگەنەوە، نە ئەوەندە لەدوایەوە بێت کە ببێتە پێکهاتێکی نامۆو ناپێویست و سەربار، هەم لە جەماوەر فێربێت و هەم جەماوەر فێربکات.

+ هونەری سیاسەت بریتییە لە دۆزینەوەی ئەلقەی سەرەکی زنجیرێک کە دەتوانرێت لەڕێگایەوە ئەڵقەکانی تر بجووڵێنرێت و لەکاتی پێویستدا کاری لەسەربکرێت، وەکچۆن دەڵێن تیۆر بگۆڕیت بۆ پراتیک، بیرکردنەوەی سیاسی و ئامانجی سیاسی بگۆڕێت بۆ ئەکتی سیاسی، فێربوونی هونەری گۆڕانکاریی بەپێی ئامانجی دیاریکراو پێشمەرجێکی گرنگە بۆ چوونە ناو پرۆسەی سیاسی و بوون بەبەشێک لە هاوکێشەی سیاسی.

+ تێگەیشتن لە بیرکردنەوەی جەماوەرو بەگوێرەی ئەوە دیاریکردنی هێڵێکی سیاسی پێشڕەو بۆ خەبات و بەرەنگاری (سەراسەری و  لۆکاڵی)، تیۆرو بەرنامە ئەگەر ئەوپەڕی رادیکاڵ و شۆڕشگێڕو پڕ وردەکاریش بێت، تاکو بەشدار نەبێت لە خەبات و تێکۆشانی کۆمەڵایەتیدا ناچێتە ناو پرۆسەی سیاسیەوەو تا کاریگەری لەسەر کردارو پراتیکی کەسەکان و جوڵانەوەکان دانەنێت وەڵامی هیچ ناداتەوە.

+ خۆرێکخستن پرەنسیپێکی بنەڕەتییە لە ژیانی مرۆڤدا، بەڵام بۆ خۆڕێکخستنی پێشکەوتووی ژیانی ئێستا کۆمەڵێک بەرنامەو ناوەندی پەیوەندی بەشدارن کە دەبێت لەڕێکخستنی سیاسیشدا جێگەیان پێبدرێت و بەسوودوەرگرتن لەوانە تۆڕبەندی ئاسۆیی و فیدراڵی و رێبەرایەتی بەکۆمەڵ و کۆمکاری بەرهەم بێنێت، دیموکراسیەت پرەنسیپێکی کارپێکراوی ناوخۆیی بێت، کاردابەشکردن و پێگەی رێکخراوەیی، پلەبەندی کۆمەڵایەتی درووست نەکات، رێکخستنەکان لەئاستی یەکەیەکی کارگێڕی ( شار یان شارۆچکە یان گەڕەک) جۆرێک سەربەخۆییان هەبێت و بە ناوەندیتی نەجەڕێنرین.

+ دابەشکردنی کار و ئەرکەکان لە نێوان بەشەکان و ئەنداماندا، بۆ تێپەڕبوون لە ئەرکە گشتیەکان و چوونە ناو وردەکاری و وەرگرتنی تایبەتمەندی و شارەزایی و لێهاتوویی بێت، راهێنانی ئەندام و ئۆرگانەکان و پەرەپێدانی تواناکانیان، ئامانج لێی ئامادەکردن بێت بۆ بەشداری سیاسی و بوون بە بکەر.

+ ژیانخوازی، ئازادیخوازی، یەکسانیخوازی و ئاشتیخوازی، ژینگەپارێزی، شوناسی تیۆری و ئایدیایی رێکخستن بێت، نان ، ژیان ، ئازادی – نان بۆ هەمووان، ژیانی ئازاد، پێکەوەژیانی ئاشتیانە، مافی یەکسان، دادی کۆمەڵایەتی، کۆمەڵگەی ئیکۆلۆژی دروشمی سیاسی بێت.

+ شێوازی کار و رێگاکانی دەسکاریکردن و گۆڕینی کۆمەڵگە، خەباتکاری و بەرەنگاری و بەشدارییە لە پرۆسەی سیاسی بەهەردوو شێوەی فەرمی و نافەرمی، هەم لەناوەوەی سیستەم و هەم لەدەرەوەی، بەگوێرەی هەلومەرجەکان دەکرێت هەم دیموکراسییانە و ئاشتییانە هەم شۆڕشگێڕانە بچیتە پێشەوە.

+ باوەڕو مۆراڵی ئەم رێکخستنە سیاسیە، ئینسانیەت و بەها بەرزەکانێتی، لەچەشنی باوەڕبوون بە:

= مافی ژیان و ژیانێکی تەسەل و ئارام و حەساوە بۆ هەمووان و یەکسانی و هاوتابوون لە ماف و ئەرکدا،

= سەروەربوون و پاراستنی شکۆی مرۆڤ،

= ئازادی تاک و ئازادی گشتی و سیستەمێکی ئازادو ئازادیخواز،

= بەشداری راستەوخۆو ئازادانەی مرۆڤەکان لە ژیان و چارەنووس و بەڕێوەبردنی خۆیاندا،

= سودبەخشی بۆ ژیانی گشتی و نەهی لە هەلپەرستی و بەرژەوەندیخوازی و خۆپەرستی و سیکتاریزم،

= پێکەوەژیانی ئاشتیانە و ئاشتیخوازی و ئاشتیپارێزی و خۆدوورگرتن لە دووژمنایەتی کوێرانە،

= یەکسانی هەمووان لەماف و ئەرکدا، بەبێ جیاوازی نەتەوەیی و ئاینی و چینایەتی و رەگەزی،