عەدنان کەریم

هێرشی دەسەڵاتی حکوومەتی کاتیی سوریا بە پشتیوانیی تورکیا و میلیشیاکانی بۆسەر ڕۆژاڤا و ڕاگەیاندنی ( نەفیر عامە ) کەی مەزڵووم عەبدی بزاوتێکی جەماوەریی نوێی هێنایە سەر شانۆی ململانێ وژیانی سیاسی لە هەموو بەشەکانی کوردستاندا.

ئەم بزاوتە ( حراك ) کە سروشتێکی خود جۆش و خۆکردی جەماوەری گشتی هەبوو، کارلێکێکی ئەوتۆی بوو کە لەڕیزی هێز و لایەنە سیاسی و حیزبیەکاندا لەڕاست و چەپ و ئیسلامیی کۆمەڵگای کوردستانیدا، دەنگدانەوە و کاردانەوەی ورووژاند.

لە کوردستانی باشووردا بە شێوازێکی کەموێنە و بە شێوەیەکی سروشتی هێزێکی ملیۆنیی لە مێژووی زیاتر لە ٣٠ ساڵی ڕابووردوودا خرۆشان و ماتەوزەیەکی شۆڕشگێڕانەی لە شار و شاروچکەکاندا تەقاندەوە.

گەرچی ئەو هەڵوێستەی گەلی کورد لە کوردستانی باشووردا کاردانەوەیەکی ڕاستەوخۆ بوو بەرانبەر مەترسیی هێرش بۆ سەر ڕۆژاڤا و پشتیوانی هەمەلایەنە لە تێکۆشانی شەڕڤانانی هەسەدە و ( نا ) یەکی بوومەلەرزە ئاسابوو لەبەرانبەر داگیرکەرانی سوری و تورکی، بەڵام بەهەموو مانایەکیش ( نا ) یەکی ناڕاستەوخۆش بوو لەبەرانبەر دۆخی سیاسیی هەرێم و قەیرانی قووڵی حکوومەتی هەرێم و کۆی ئەو هەلومەرجەی کە دەسەڵاتی ” کوردی ” لێرەدا بەسەر خەڵکی کوردستاندا سەپاندوویەتی.

ئەو بووژانەوە سیاسیەی گەلی کورد، بەتایبەتی لە هەرێمی کوردستاندا، لەناوەڕۆکدا هێمایەکی ڕوون بوو بۆ گەڕان بەدوای شێوازێکی تر لە ژیانی سیاسی و پێویستیی نوێبوونەوەیەکی قووڵ و پیاچوونەوە بە سەرجەم توخم و ڕەگەزەکانی ژیانی سیاسی و گەڕان بە دوای فۆرمێکی تر لە سیاسەتکردن بە گشتی. ئەوە خۆی لە خۆیدا عەوداڵبوون بوو بەدوای جۆرێکی تر لە سیستم و دەسەڵات و هاوکێشە سیاسیە ناوخۆییەکانی ناو خودی کۆمەڵگای کوردستانیش. فۆرم و مۆدێلێك لە سیاسەت و سیستم کە ئازادی و خۆشگوزەرانی و گێڕانەوەی بەها ئەخلاقی و مرۆییەکان بۆ کردەی سیاسەت بەگشتی دابین بکات و سەروەریی تاکی کورد بەسەر چارەنووس و ژیانیەوە مسۆگەر بکات.

ئەو ئاماژانەی بووژانەوەی سیاسی، گەرچی وەکوو جۆرێك لە بێداریەکی سەرەتاییدا خۆی نمایشکرد، بەڵام ئاماژەیەکی ڕوونیش بوو بۆ ئاراستەیەکی سیاسیی قووڵ لەبەرانبەر سەرجەم نادادی و سەختی و پووچیی سیستم و دەسەڵاتێکی کوردی و کوردستانی کە ٣٤ ساڵی ڕەبەقە، دوای ” سەربەخۆیی ” لەم هەرێمەدا و نەمانی دوژمنی ” دەرەکی، تاڵی ئەکا بە قوڕگی ” هاوڵاتیە کوردەکانی ” دا.

بووژانەوەی سیاسی و هاتنەسەرشەقامی ملیۆنیی خەڵك بۆ پشتیوانیی ڕۆژاڤا بەهۆکاری تەبایی ئایدیۆلۆجی خەڵكی کوردستان نەبوو لەگەڵ پەیەدە و هەسەدە بەقەدەر ئەوەی نیشانەی لایەنگری بوو لە فۆرمێکی تر لە سیاسەتکردن و جۆرێکی تر لە سیاسەتی کوردستانی و ئەلتەرناتیڤێکی تەواو جیاواز. ئەلتەرناتیڤێك ( بدیل ) بۆ دۆزینەوەی توولەڕێگاکانی چارەی مەسەلەی کورد و بنیاتنانی جۆرێکی تر لە دەسەڵات و پەیوەندیی سیاسی لە ناوخۆی کوردستانی ڕۆژاڤا و باشووردا. نموونەی ڕۆژاڤا بۆیە خۆشەویست و مایەی هیوابوو چونکە تۆوی ئاواتی خەفەکراوی خەڵکی باشووریشی لە خۆیدا ئەنواند.

ئەو ستراتیج و ئەلتەرناتیڤەی ڕۆژاڤا، بە زۆرێك لەکەموکوڕی و تەسکبینیی ئایدیۆلۆجیشەوە، چەندە ناکۆکیی ڕیشەیی و پایەداری هەیە لەگەڵ ئامانجەکانی داگیرکەری سوری و تورکیدا، بەهەمان ئەندازەش و لەڕەهەندە ناوخۆ کوردستانیە گشتیەکەیدا، ناکۆك و ئەنتی تێزی ئەوجۆرە لە کردە و بەرنامەی ئابووری و کۆمەڵایەتی ودەسەڵات و جۆری سیستمەیە کە لە هەرێمدا سەپێنراوە بەسەر گەلی کورددا.

ناوەڕۆکی ئەم سیستمە سیاسی و دەسەڵاتداریەی هەرێمی کوردستان لای زۆرینەی گەلی کوردی باشوور لە ٣٤ ساڵی ڕابوردوودا ناسراوە و هیچ پێناسێکی تری نوێی ناوێت. خەڵك بە ئازار و دەردەسەری و باری قورسی گوزەران و زیندان و سەرکوتەوە لەهەموو کەس زیاتر تاقیکردۆتەوە و حوکمی خۆی بەسەریدا داوە. دەسەڵاتی٣ دەیە زیاتری بنەماڵە و حیزب و بچمە سیاسیە بەسەرچووەکان، ملیۆنەها دەستەنگ و برسی لەلایەك و توێژێك ملیاردێری بنەماڵەی حیزبی و دەرباری لەولاوە، دزی و تاڵانیی سامانی گشتی و سیستمێکی شمولیی دەسەڵاتخوازی دژ بە ئازادی، ” دیموکراسی ” یەکی کلك و گوێکراوی گاڵتەجاڕی، پەرلەمانێکی قەرەقۆزی گوێ لەفەرمان، ژێرخانێکی ئابووریی داتەپیو و…. تاد، ئەوانە تەنها بەشێکی کەمی دیمەنەکانی هەرێمی کوردستانی ژێردەستەی ئەم پێڕە سیاسیەن.

لەئەگەری سەرکەوتنی بزووتنەوەی ڕۆژاڤا و هاتنەدیی تەواوی ستراتیجیەکەیدا، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ، هەموو ڕسواییی دەسەڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستانیش لەژێر بەڕەوە ئەهاتە سەربەڕە. شکست و پاشەکشەی ئەو فۆرم و مۆدێلە سیاسی کوردستانیەش بە پێچەوانەوە لە ڕوانگەی پارتیەوە بە هەناسەدانێکی ئارامی و هەستی لاچوونی ڕکابەرێکی دێرینی خۆی لە چوارچێوەی بوونی ستراتیجی جیاواز لەبواری پرسی نیشتیمانیی کوردستانیدا دێتەئەژمارکردن.

مۆدێلە جیاوازەکانی نیشتیمانسازیی سیاسیی کوردستانی، تانئێستا دوو جۆر لە ستراتیجی سیاسیی سەبارەت بەمەسەلەی کورد لە ئاستی هەموو کوردستاندا هێناوەتە سەر شانۆ. ئەو دوو مۆدێل وئەلتەرناتیڤە لەدروستبوونی پەکەکەوە بووە بە ڕکابەرێك لەبەرانبەر ستراتیجی سیاسیی پارتی و سەرجەم هەڵوێستە سیاسی و تاکتیکیەکانی ئەو لە ٤٠ ساڵی ڕابوردوودا. سەرباری ئاڵوگۆڕەکانی ئەو ٤٠ ساڵە بەسەر هەردوو بەرەی ململانێی ناوخۆیی کوردستانیدا، ڕکابەری و ململانێی دوو جەمسەری ناوبراو هێشتا درێژەی هەیە.

ئێستا ئاراستەیەکی ناوچەیی بە پشتگیریەکی دەرەکی لەهەوڵی سڕینەوەی ئەو ئەلتەرناتیڤەی یەکەمدایە کە لە کوردستانی سوریا و تورکیا سووکانی پرسی کوردیان گرتەدەست.

سیاسەتی فاشیزمی تورکی و پاشەکشە سەپاندنەکانی بەسەر پەکەکە و پیلانگێڕیە بەردەوامەکانی لەسەر ڕۆژاڤا و هاوئاهەنگیەکانی لەگەڵ پارتیدا لە دژی قەندیل و هەسەدە، هاوکێشەکەیان لەهەردوو بەرەی باکوور و ڕۆژاڤا، بەقازانجی تورکیا گۆڕیوە. هەمان باڵادەستیی تورکیا لەو هاوکێشە چەند جەمسەرەدا، پێگە و پێویستیی هاوکاری و ڕۆڵی ئامراز ئاسای پارتیی لەلای تورکیا کەمتر کردۆتەوە بێئەوەی کۆتایی پێهاتبێت. پارتی خۆشباوەڕ بوو بەوەی کە بەشی ئەو لەو دەسکەوتانەی سەرکەوتنی تورکیا کەم نابێت.

ئێستا تورکیا بووە بەسەرەڕمی ئەو ستراتیجیە دژە کوردەی کە لەهەوڵێکی شێتانەدایە تا لە ململانێ گەرمەکانی سازدانەوە و دیزاینکردنەوەی سەر لە نوێی سیستمی جیۆ – سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا، دۆزی کورد نەبێ بە بابەتێکی زەق و سەرەکیی هاوکێشە نوێکانی ناوچەکە.

سەرباری وردە ناکۆکیەکانی ئەمریکا و تورکیا سەبارەت بە دۆزی کورد بەڵام هەردوولا هاوڕان لەسەر نیشتنەوە و ئارامکردنەوە و پاشەکشە پێکردن و لابردنی ئەو کۆسپە ( واتە مەسەلەی کورد ) وەکوو ڕێگرێك لەبەردەم سەقامگیریی داهاتووی ناوچەکە و دابەشکردنی نفووز و دەسەڵات تیایدا. ئەوەی تا ئێستا لە دیمەنی بەرەوپێشچوونی ململانێکاندا ئەبینرێت، بەتایبەتی لە شانۆکانی وەکوو عێراق و هەرێم و سوریا و تورکیادا ئاماژەن بۆ سپاردنی فایلی پرسی کورد بە تورکیا وەکوو بەشێك لەو پلانی دیزاینکردنەوەی ناوچەکەدا.

بەڵام چیدی هاشاکردن لە بوونی کورد و شوناسی گەلێك لەم ناوچەیەدا، کارێکی ئەستەم و مایەی سەرئێشە و ئاڵنگاریی زۆرە بۆ داهاتووی ناوچەکە. کێشەکە لە ڕوانگەی داڕێژەرانی ئەو ستراتیجیە نوێیەی ناوچەکەوە ئەوەیە کە چیدی ستراتیجی وسیاسەتی تا ئێستای هاشاکردن لە بوونی کورد لە تورکیا و سوریا لە ڕووی ڕۆشنبیری و شوناسی کەلتووریەوە ئیمکانی نیە.

لێرەوە دابەزاندنی پرسی کورد لە ئاستی ( دۆزێکی سیاسی) ی گەورەوە کە ئاماژەیە بۆ مافی گەلێك بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆی، جا بەشێوەی فیدرالی یا مۆدێلێکی تری هاوبەشیی یەکسان بێت لە ماف و بڕیاری سیاسی لەهەموو وڵاتانی ناوچەکەدا، بۆ ئاستی ( پرسی کەمایەتیەکان ) و مافی کەلتوری و هاوڵاتی بوون؛ ناوەڕۆکی ئەو پرۆژەیە پێکدێنێت کە ئێستا لە مەتبەخی سیاسیی زلهێزە ناوچەیی و جیهانیەکەوە هەڵمی لێهەڵئەستێت.

جگە لە عێراق ( لەبەر زۆر هۆکاری کوردستانی و عێراقی کە لێرەدا جێی نابێتەوە )، ئەو سیناریۆیە لە زۆرینەی هەڵوێستە سیاسیەکانی دەسەڵاتدارانی ناوچەکە و هێزە نەیارەکانی دەسەڵاتیشدا بە شێوە و فۆرمی جیا، بەڵام بەناوەڕۆکێکی هاوچەشنەوە، بەڕوونی ئەبینرێت و هاوڕایی لەسەری هەیە.

لێرەوە پارتی و بەرزانیەکانیش بەراییەکانی ئەو سیناریۆ و ڕەشەبایە ئەبینن و هۆشیارن پێی و ئەزانن کە ڕەشەباکەی ڕوو لە هەرێمیش ئەکا و دووکەڵەکەی ئەچێ بەچاوی ئەوانیشدا. پارتی لەبەرانبەر ئەو هاوکێشە نوێیەدا لەبەردەم ناکۆکیەکی چەندسەرەدایە:

یەکەم: ئەو هێزەی لە پشتی ئەو سیناریۆ و دیزاینە نوییەوە وەستاوە زۆر لەوە بەهێزترە کە بەربەرەکانێی لەگەڵدا بکا و وەکوو دژبەر بێتەدەست. تا ئێستاش ئاماژەیەکی ئەوتۆ لەبەردەستدا نیە کە ڕۆڵی ئامرازێکی گەورە بەو درابێت لە سەرجەم ئەو پرۆسەیەدا.

دووەم: پارتی نەك خاوەنی پایگایەکی بەهێز نیە لەناو هەرێمی کوردستاندا بەڵکوو هەموو پردەکانی نێوان خۆی و خەڵکی سووتاندووە و بەردەوامیشە لەو شێوازانە لە فەرمانڕەوایی کە خەڵکی کوردستان دەمێکە تەڵاقی سیاسیی لەگەڵیدا ڕاگەیاندووە.

سێیەمیش: پارتی لەوە تێگەیشتووە کە گەرچی ڕۆڵی ئەو وەکوو ئامرازێك لە ململانێ و هاوکێشەی نوێی ناوچەکە لە پەیوەند بە دۆزی کوردەوە لاوازتر بووە و ئەبێ بەڵام ئەو سیناریۆیە هێشتا پێویستی بە دەسکێشێکی ناوخۆیی کوردستانیی وەکوو پارتی هەیە تا بتوانێ سەرکەوتن بەدەست بهێنێت و هەروەها سیمایەکی دژە کوردی بەخۆوە نەگرێت.

وەرچەرخانی ڕواڵەتیی گوتاری سیاسی ومیدیایی وهەڵوێستەکانی پارتی کە لە دوای پەلامارەکانی شێخ مەقسوود و ئەشرەفیەوە بۆ سەر ڕۆژئاوا بینیمان لێرەوە قابیلی ناسینەوەن.

مانا و ئاماژەکانی ئەو هاتنە سەرشەقامە ملیۆنیە پەیامەکەی بە پارتیش گەیاند. درێژەی ئەو بووژانەوە سیاسیە و بەرجەستەبوونەوەی لە داهاتوویدا بە شێوازی تری سیاسی و جەماوەری و ڕێکخراو لە قەیرانە بەردەوامەکانی هەرێمدا، فۆبیای پارتیی لە بزاوتی ناڕەزایەتیی خەڵك بەهێزتر کردۆتەوە.

ئەوان خۆیان ئەزانن لەپەنای چی ئاگرێکی ژێرخۆڵەمێشی قین و نەفرەتی خەڵكدا وەستاون. مەترسیی گوشاری دەرەکی و ناوخۆیی بوارەکانی مانۆری لەبەردەم پارتی و سەرجەم دەسەڵاتی هەرێمدا تەنگەبەرتر کردۆتەوە. لێرەوە هەوڵدان بۆ هەڵڵوشینی پرسی کورد و دەرکەوتن لە قیافەتی خەمخۆری پارچەکانی تری کوردستان و کرانەوە بە ڕووی هەسەدەیەکدا کە باڵانسی هێزی ئەو لەبەرانبەر دوژمنە چەند جەمسەرەکانی لاسەنگ بووە، پلانێکی پارتیە بۆ ڕاکێشانی هێزی ڕادیکالی ڕۆژاڤا و سەپاندنی سازش پێکردن لەگەڵ تورکیا و سوریا بەسەریدا و هاوکاتیش دامرکاندنەوەی بەرزەفڕی و ڕادیکالیزمی پرۆژەی ڕۆژاڤا بەگشتی و کردنی بە پاشکۆیەك لە پلانێکی نوێی کوردستانیدا کە پارتی و بارزانی مەرجەعی بن.

بۆ ئەو مەبەستە پارتی چاوڕوانی ئەوەشە کە نرخی ئەو خۆش خزمەتیە لە هەریەك لە تورکیا و سوریا وەربگرێت بۆ بچووککردنەوەی دۆزی کورد لە سوریا و سەپاندنی سازش بەسەر هەسەدەدا. ئەو پێویستی بە دانپیانانی تورکیا و سوریایە پێی وەکوو مەرجەع تا ئەو قۆناغەی کە پێویستیان بە ڕۆڵی ئەو هەیە.

لە ئاستی ناوخۆی هەرێمیشدا ئامانجی ئەم هەوڵەی پارتی بریتیە لە مراندن و خەفەکردنی ئەو گیان و ڕووحە سیاسیە نیشتیمانیە سروشتیە و تۆوی ئەو هۆشیاریە نوێ و بووژانەوەیەی کە لە یەك مانگی ڕابوردوودا شەقامی کوردستانی لە باشوور و تاراوگەشدا بەخۆیەوە بینی. موتوربەکردنی ئەو هەست و ڕووحە نوێیە بە گوتاری یەکڕیزیی ناو ماڵی کورد و کوردایەتیەکی نەریتیی کۆنەپارێز و سواو کە خەڵك ٣ دەیەیە بەدەستیەوە گیری خواردووە وترساندنی خەڵك بە مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێم، بەشێك لە پێکهاتەکانی ئەو گوتارە سیاسیە نوێیەی پارتین. بەڵام ئەو هەوڵانە ناتوانن سەرنجی خەڵك لابدەن لەسەر هەژاری و گرانی و بێکاری و داتەپینی کەرتی خزمەتگوزاری و لووشدانی هەموو کەرتەکانی ئابووری و سامانی وڵات لەلایەن پارتی و یەکێتی و دەسەڵاتەوە. کێشەی مووچە و سیستمی پۆلیسیی دژ بە ئازادی و زیندانیکردنی هەر دەنگێك لەدژی دەسەڵات بەرزبێتەوە، بەردەوامیی فرۆشتنی نەوت و هەموو دیاردەکانی ژیانی سەختی خەڵك، ڕاستەوخۆ بار و ڕەهەندی سیاسیان پەیداکردووە وسەرچاوەی هەمووشیان بریتیە لە سیستمێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری و دەسەڵاتێکی ستەمکار.

هەڵواسینی ناونیشان و تابلۆی کوردی و کوردستانی بەسەر ناوی دەسەڵاتی هەرێمەوە و ڕیاکاریی سیاسی وئیستغلال کردنی هاوار و فریادی کوردانی ڕۆژاڤا ناتوانێ ئەو هەموو ستەمە لەسەر خەڵکی باشوور بشارێتەوە.

لەپەراوێزیشدا پێویستە ئەوە بڵێم کە نابێ هەسەدە و هێزەکانی کوردانی تورکیا بکەونە ناو داوی گوتاری ڕیاکارانە و تەڵەی یەکڕیزیی ناو ماڵی کورد و گەرمکردنەوەی بابەتی کۆنگرەی نەتەوەیی کورد و سەرجەم ئەڵقەکانی تری ئەوجۆرە پلانانە. گوتاری نەرمی ڕواڵەتیی پارتی بەرانبەر ڕۆژاڤا لەم هێرشانەی دواییدا، جگە لەوەی کە بەشێکە لەمەرامێکی پاوانخوازیی گوماناوی، لەهەمان کاتیشدا هەوڵێکە بۆ ئاشتکردنەوەی گەلی کورد لەهەرێمدا وهەر لەژێر زەبری ئەوانیشدا ئەو هەڵوێستانەی نواند.

یەکڕیزیی ماڵی کورد خواستێکی بەرهەقی گەلی کوردە لەبەرانبەر ئەو هاوکێشە و ئاڵنگاریانەدا کە هاتۆتە بەردەرگا بەڵام نەك یەکڕیزیەك کە پارتی قوتار بکات لەو قەیرانەی تێیکەوتووە.

ئەوەی لە شەقامەکانی سلێمانی و کەرکووك و هەولێر و ئامەد و قامیشلوو و کۆبانی و حەسەکە و نوسەیبین ودیاسپۆرا و دەیان شار و شاروچکەی کوردستان هاتەسەرشانۆی سیاسی تۆوی ئەو فۆرمە ڕادیکالە جیاوازەیە لە یەکڕیزی لە خوارەوە کە ئەتوانێ لە ڕەوتی گەشەکردنیدا بە فشاری سیاسی خۆی، هەموو هێزە سیاسیەکانی کوردستانیش بخاتە بەردەم پێویستیی هەڵوێستگیری و بەرەنگاریی ڕاستگۆیانە نەك بەرهەمهێنانەوە و ژیان بەبەراکردنەوە بە گیانی ستراتیجی و ڕەوتێکی سیاسی لەو چەشن و مۆدێلەی پارتیی پێ ئەناسرێتەوە.

هێز و توانایەك کە بەرەنگاریی ڕۆژاڤا لە هەموو کوردستاندا تەقانیەوە، ئەوەی سەڵماند کە گوتارێکی سیاسیی ڕادیکالی کوردستانیی نوێ بووە بە پێویستیەکی دەمودەستی ڕۆژ. گوتارێك کە ڕەنگدانەوەی دۆخی هاوچەرخی کوردستان و هێزە کۆمەڵایەتیە نوێکانی بێت نەك ڕووی لەدواوە بێت و مێژووی شکستخواردووی دەیان ساڵەی پێشوو دووبارەبکاتەوە. گوتارێك کە تاقیکردنەوە ئەرێنی و نەرێنیەکانی باکوور و ڕۆژئاواش لەخۆیدا ئاوێتەبکات.

ئەو چارەنووسەی کوردستانی باشوور بەسەری هات، سەرباری هەڵکەوتنی هەلێکی دەگمەن لە مێژوودا و ئیمکاناتێکی ئابووری و مرۆیی زەبەلاح، نابێ ببێت بە نموونە بۆ ڕۆژاڤا و ڕۆژهەڵات و باکوور.

گەلی کورد لە باشووردا دەمێکە لەهەوڵ و تێکۆشاندایە بۆ بنیاتنانی مۆدێل و فۆرمێكی تر لە ژیان و کۆمەڵگا و دەسەڵاتی سیاسی کە ئازادی و خۆشگوزەرانی و دیموکراسی لە خوارەوە لەسەر ئاڵاکەی نووسرابێت و پیادە کرابێت.

شوباتی ٢٠٢٦