عەلی مەولود

لەئاکامی ئەم شەڕەی ئەمریکا – ئیسرائیل و ئێران، تاکو ئێستا سێ پارچەی کوردستان (باشوور، رۆژهەڵات و رۆژاڤا)، بەبێ خواستی دانیشتووان و هێزە سیاسییەکانیان، بوونەتە مەیدانی جەنگ، دەرەنجامی شەڕ هەرچییەک بێت، ئاڵۆزیەکان و مەترسییەکان لەکوردستان لەگەڵ کۆتایی هاتنی شەڕ کۆتاییان نایەت.

دەوڵەتی ئەو وڵاتانەی کوردستانیان بەسەردا دابەش بووە، نەک هەر باوەڕیان بەوە نییە کورد لەسەر خاکی خۆی خاوەن بڕیاری سەربەخۆ بێت لەدیاریکردنی ژیان و چارەنووسی، بەڵکو ماف و خواستی کوردو بوونی بە خاوەن بڕیار وەک هەڕەشەو مەترسی بۆ سەر خۆیان دەبینن.

کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و زلهێزەکانی جیهانیش ئەوەی بۆ گەلانی تری ناوچەکە بەفەرمی دەناسن بە کوردی ڕەوا نابینن، تەنانەت یاسا و پەیماننامە نێودەوڵەتیەکان کە دانیان ناوە بە مافی نەتەوەکاندا، بۆ گەلی کورد کاریان پێناکرێت، ئەوان کورد زۆرتر لە چوارچێوەی بەرژەوەندیە کاتیەکانیاندا دەبینن.

ئەوەی باجی قورس دەدات و دەبێتە قوربانی جەنگەکان، ئەو گەلانەن کە قەوارەی سەربەخۆی خاوەن بڕیاریان نییە، دوای ئەم شەڕەش، ئەگەر کورد خۆی پڕۆژەیەکی نەبێت، ئەگەری ئەوە هەیە پرسی کورد بخرێتەوە سەر مێزی پێداچوونەوەو بابەتی رێککەوتنە نوێنەکان و دابەشکردنی دەسکەوتەکانی دوای شەڕ.

دۆخی سیاسی ئێستای ناوچەکە رێگای سیاسەتی بۆ کوردیش کردۆتەوە، هاوسەنگی نێوان گەلی کورد و دەسەڵاتی ناوەندی لە هەموو وڵاتەکان گۆڕاوە، ڕژێمەکانی عێراق، سوریا، تورکیا، ئێران، خۆشیان گەیشتوون بەوەی ناتوانن بە سەرکوت و حاشاکردن، کورد لە پرۆسەی سیاسی دەرکەن، بەڵام سەرکەوتن بەتەواوی بەستراوە بەو خۆ ئامادەکردنی کورد خۆیەوە.

خاڵێکی گرنگ ئەوەیە، کورد شتێکی بەهێز پێشکەش بە جیهانی ئەمڕۆ بکات و تواناو لێهاتوویی ئەوە لەخۆی نیشان بدات، کە دەتوانێت فاکتەرێک بێت بۆ بەهێزکردنی پێکەوەژیانی ئاشتیانەی گەلانی ناوچەکە، رۆڵی هەبێت لە پێشخستنی دیموکراسی، لە دەستەبەربوونی سەقامگیری سیاسی، لە درووستکردنی ئەزموونێکی سیاسی نوێ. نابێت چاوەڕوانی ئەوە بێت زلهێزەکان لەبەر “مافی مرۆڤ یان لەبەرئەوەی لەمێژوودا غەدرو ستەمی لێکراوە بیپارێزن، نابێت هەر چاوی داواکاری هاوکاری بێت.

ئەوەی سەردەمانێک بەهەر هۆکارێک سەرمایەداری باسی دیموکراسی و مافی مرۆڤ و مافی نەتەوەکانی کردووە، ئەوە ئیتر بووە بەرابردوو، سەرمایەداری ئەمرۆ ئەگەر پڕاوپڕیش ئەوە نەبێت کە ترامپ رابەرایەتی دەکات، رووی لەوەیە ببێت بەوە.

کورد بۆ ئەوەی لەو وڵاتانەی تێیدا دەژی دەستی بەئازادی و مافی نەتەوەیی بگات، دەبێت لەگەڵ هێزە ئازادیخوازەکانی ئەو وڵاتانە خەباتی نیشتمانی هاوبەش بکات بۆ گۆڕانکاری ریشەیی و بەدیهاتنی دیموکراسی، وە ئەگەر کورد رازی بێت بە پێکەوەژیانی ئازادانە لەگەڵ نەتەوەکانی تر، ئەرکێکی سیاسی بەرپرسیارانە دەرهەق بە پرسی کورد ئەکەوێتە ئەستۆی هێزە ئازادیخواز و دیموکراتەکان لە عێراق و سوریا و تورکیا و ئێران.

هاوژیانی ئازادو یەکسانی نەتەوە جیاوازەکان، بە بێ کرانەوەیەکی دیموکراتی لە نیزامی سیاسی، ئەستەمە، ئازادی و دیموکراسی و چاکسازی سیاسی و دەستووریش بەبێ دیارکردنی چارەنووسی گەلی کورد و بەشداری  ئەو لە پرۆسەی سیاسی نابێت، مافەکانی گەلی کوردو قبووڵکردنی بەشداریی ڕاستەقینەی ئەو لە بڕیاری سیاسیدا، پێوانە و محەکی پێشکەوتن یا پاشەکشەی دیموکراسی و مافی مرۆڤ و کرانەوەی سیاسی و چاکسازی حوکمڕانیە.

چارەسەری پێشکەوتنخوازانەو دادپەروەرانەی پرسی کورد، پرسی ئازادی و دیموکراسی و رۆڵی خەڵک لەبڕیاری سیاسی لە ئاستی سەراسەری بەرەوەپێش دەبات، بزووتنەوەی ئازادیخوازی خەڵکی کوردستان و بزووتنەوە سەرتاسەریە ئازادیخوازەکان ئەبن بە پاڵپشتی یەکترو هیز لەیەکتر وەرئەگرن.

پەرەدان بە خەباتی نیشتمانی و درووستبوونی و ژێرخانێکی سیاسی هاوبەش بۆ پێکەوەژیانی ئاشتیانە کە شەڕ و ململانێی لایەنە سیاسیە نەریتیەکان تێپەربکات، دەبێت بە مەکۆی بەرەنگاری و هاوخەباتی گەلانی ناوچەکە لە دژی هەڵاواردن و هەژموونخوازی و دیکتاتۆریەت.

لەناوخۆی کوردستانیشدا پرۆژەیەکی نیشتیمانی بووە بە پێویستیەک، کە ناوەڕۆکەکەی بریتی بێت لە کۆتاییهێنان بە ستەمی نەتەوەیی، بونیادنانی سیستمێکی ناناوەندی دیموکراتی، گوتارێکی سیاسیی ئینسانی و پێداگری لەسەر بەهامرۆییەکانی وەک ئازادی، وەکیەکی، نەبوونی جیاکاری و دادی کۆمەڵایەتی.

بزووتنەوەی “کوردایەتی” لەماوەی ١٠٠ ساڵی رابردوودا، سەرەڕای رەخسانی هەلی بابەتی و خۆیی، نەیتوانیوە رێگەچارەیەکی عادیلانە بۆ پرسی کورد پێشبخات، بەهۆی بەهۆی کارنامەکانی، ئامانج و خەباتی ئازادیخوازانەی گەلی کوردی ناشیرین کردوەو کردوویەتی بە بازرگانی و پاشکۆی بەرژەوەندی بنەماڵەیی، دژی هێزو رەوتە ئازادیخوازو عەدالەتخوازو پێشکەوتنخوازەکانی ناوخۆی کوردستان بووە و هاوکات لەگەڵ هێزو دەوڵەتە شۆڤێنییەکان هاوڕێیەتی و برایەتی کردووە، لەهەر پانتاییەکدا بواری دەسەڵاتی بۆ رەخسابێت ستەم و چەوساندنەوەی بەڕێوەبردووە.

دەوڵەتە زلهێزەکانی جیهانی سەرمایەداری دیزاینەر و هۆکاری دابەشبوونی ناوچەکە بوون بۆ کۆمەڵێک دەوڵەت، کە لە پرۆسەیەکدا گۆڕان بۆ دەوڵەتی نەتەوەپەرست و شۆڤێنی و نادیموکرات و نەبوون بە دەوڵەتی نیشتمانی بۆ هەموو نەتەوەکان. لەبەرامبەردا گەلی کورد داوای مافێکی رەواو سەرەتایی کردووە، بەڵام دەوڵەتە ناوەندیەکان بە جوداییخواز تاوانباریان کردوەو زلهێزەکانیش تەنها لە ململانێکانی ناوچەکەدا هێزە سیاسیە نەریتیەکانی کوردستانیان بۆ بەرژەوەندیەکانی خۆیان بەکارهێناوە.

ئەمریکا لەدوای جەنگی جیهانی دووەمەوە، رۆڵی سەرەکی هەبووە لە پشتیوانی کردنی هێز و بزووتنەوە نەتەوەپەرستەکانی ناوچەکە و سیستمە سیاسیەکانیان. تەنانەت لەعێراقیشدا کە ڕاپەڕینی خەڵکی کوردستان لەساڵی ١٩٩١، بووە بنەمای فۆرمێکی فیدراڵی لەدوای ٢٠٠٣، بەڵام بە کردەوە دەسەڵاتی پشکپشکێنەی قەومی و ئاینی و تائیفی دامەزراند و پشتیوانی کرد لەو دەسەڵاتە حزبیەی پارتی و یەکێتی بەسەر هەرێمی کوردستاندا سەپاندوویانە.

سوودوەرگرتن لە کێبڕکێی نێوان زلهێزەکان لەناوچەکە مافێکی ڕەوایە، بەمانای ئەوە نا شەڕی بەوەکالەتییان بۆ بکرێت یان کوردستان بکرێت بە مەیدانی جەنگی ئەوان، وەک ئەوەی لە باشوور کۆتایی هەشتاکان کارەساتی ئەنفال و کیمیاباران و هەڵەبجەی لێکەوتەوە، بەڵکو کورد پێویستە وەک “هێزی هەوێنی سەقامگیری و دیموکراتخواز” خۆی نیشانبدات، کە هەم زلهێزەکانی دنیا و هەم گەلانی ناوچەکە هەست بکەن پێویستیان پێیەتی.

رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تەنانەت جیهانیش ئێستا لە دۆخێکی سیاسی نوێ دایە. کورد بۆئەوەی بەهاری کوردی بێت و بە دەسکەوتەوە بێتە دەر، بە بن دەستوپێی هێزە شەڕکەرەکانەوە نەبێت و نەکەوێتە ژێر داروپەردووی رووداوەکان، پێویستە “بزووتنەوەیەکی نیشتمانی ئازادیخواز” هەڵبژێرێت و خەباتی کۆمەڵگەی مەدەنی و رێکخراوە کۆمەڵایەتیەکان  رۆڵی گرنگی خۆیان وەربگرن.

بەدەر لەو ئامانجانەی ئەمریکا لە شەڕ لەگەڵ ئێران رایگەیاندووە: تێکشکاندنی ژێرخانی سەربازی ئاسمانی و دەریایی، پەکخستنی پڕۆژەی ئەتۆمی، پاراستنی هاوپەیمانان، لێدانی گروپە چەکدارەکانی سەر بەئێران، لاوازکردنی رژێم لەناوخۆیدا، خاڵێکی گرنگتر هەیە ئەویش کۆنترۆڵکردنی رۆژهەڵاتی ناوەراستە بۆ خاوکردنەوەی هەنگاوە خێراکانی (چین) کە لەرێگەی بازرگانی و وەبەرهێنانەوە، بە پشوودرێژی، پێگەی خۆی لەم ناوچەیە پەرەپێدەدات، ئەمریکا لەهەنگاوی یەکەمدا دەیەوێت دەستی چین لە نەوت و گازی ئیران کورت بکاتەوە، وەک لە ڤەنزەویللا کردی.

ئەمریکا وەک زلهێزێکی جیهانی سەرمایەداری، لە دۆخێکی ئابووری ناجێگر دایە، گەشەی ئابووری خراپە، دابینکردنی پێداویستیەکانی، دانەوەی قەرزەکانی، تێچووی جەنگەکان و پشتیوانییە سەربازییەکان، قورسایی زۆریان لەسەری هەیە. لەملایشەوە پێشڕەوییەکانی چین لە بازاڕەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقاو ئەمریکای لاتین، پشکی ئەمریکای لە بازرگانی جیهانی کەم کردووەتەوە، بەو هۆیەوە ناتوانێت هەژموونی خۆی لەجیهاندا بپارێزێت.

بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە ئەمریکا پەنای بردووە بۆ بەکار‌هێنانی هێزی سەربازی و فشاری سیاسی و سزای ئابووری، بۆ بەهێزبوونی پێگەی ئابووری خۆی پشت بە لاوازکردنی رکابەرەکانی و تێوەگلانیان لە قەیرانەکان دەبەستێت.

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بایەخی ستراتیژی هەیە بۆ ئابووری سەرمایەدای جیهان و هێشتا شوێنی بەرهەمهێنانی زیاتر لە %40 نەوتی جیهانە، کانگایەکی گەورەی گازی سروشتیە، بازاڕێکی گەورەی ساغکردنەوەی کاڵایە و ڕێڕەوێکی ئاوی گرنگی بۆ بازرگانی. هەر وڵاتێک لەم ناوچەیە هێزی یەکەم بێت لەجیهانی سەرمایەداریشدا هێزی گەورە دەبێت، ئەمریکا کە نایەوێت جلەوی سەرمایەداری جیهانی لەدەست بەربێت دەستبەسەراگرتنی ئەم ناوچەی لە ئەولەویاتەکانی سیاسەتی خۆی داناوە.

————–

* ئەم بابەتە لەبەر رۆشنایی “مانیفێستی ”پرسی کورد” لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ: رێگاچارەیەکی نیشتمانیی ئازادیخواز” نووسراوە کە  ناوەندی ئازادی و ژیان، لە سەرەتای حوزەیرانی ٢٠٢٥، بڵاویکردۆتەوە، کە لە یەکەم کۆمێنت دایدەنێم.